Повеќе анализи не значат поголема сигурност: кои тестови не треба да се прават без причина?

Целта на превентивниот преглед е подобро да ја разбереме сопствената здравствена состојба, а не да бараме можни заболувања што можеби воопшто ги нема. Сепак, кога правиме крвна слика и ги проверуваме хормоните, витамините и уште неколку параметри, лесно е да поверуваме дека анализите за секој случај ќе ни донесат поголема сигурност. Во практиката, не е секогаш така.

Дел од анализите се значајни за рано откривање болести, други се потребни при одредени симптоми или фактори на ризик, а некои имаат ограничена корист ако се прават без јасна причина. Проблемот не е во превенцијата, туку во уверувањето дека секој треба редовно да проверува сè што може да се измери. Клучната разлика меѓу корисната превенција и непотребното тестирање е во тоа дали резултатот ќе помогне да се донесе конкретна одлука за здравјето.

По што се разликуваат скринингот, дијагностичките тестови и комерцијалните пакети?

Скринингот се спроведува кај луѓе без симптоми за да се утврди дали постои зголемена веројатност за одредена болест или промена во рана фаза. Такви се прегледите за рано откривање рак на дојка, на грлото на матката и на дебелото црево, кои се препорачуваат за одредени групи население според возраста и други критериуми. Скринингот не е исто што и поставување дијагноза: резултатот што отстапува од нормалните вредности често бара дополнителни испитувања. Дијагностичките анализи, пак, се прават кога има симптоми, претходен наод со отстапувања или конкретно сомнение за некоја состојба. На пример, нивото на железо може да се проверува кај лице со изразен замор и обилни менструации, а хормоните на тироидната жлезда кога симптомите или клиничкиот преглед упатуваат на можно нарушување на нејзината работа.

Кои анализи не треба да се избираат на своја рака?

Комерцијалните пакети често опфаќаат голем број лабораториски параметри во една понуда. Може да бидат корисни ако се внимателно избрани според потребите на пациентот, но големиот број анализи сам по себе не значи дека пакетот е соодветен за секого. Важно е да се знае што проверува секој тест и кои би биле следните чекори ако резултатот е надвор од референтните вредности.

Туморски маркери без конкретна медицинска индикација

Маркерите CA 125, CA 15-3, CA 19-9 и CEA често го привлекуваат вниманието на луѓето што сакаат да проверат дали постои ризик од рак. Но, тие главно не се наменети за општ скрининг кај здрави лица без симптоми. Нивните вредности може да се зголемат и поради причини што не се поврзани со малигно заболување, додека нормалниот резултат не го исклучува секогаш присуството на рак. Овие маркери имаат улога во одредени клинички ситуации, на пример при следење на некои веќе дијагностицирани малигни заболувања. Затоа не треба да се сметаат за универзален тест за рано откривање на сите видови рак.

Испитување голем број хормони без јасна причина

Опсежните хормонски анализи може да изгледаат како едноставен начин да провериме дали организмот функционира добро. Сепак, нивото на хормоните се менува зависно од периодот од денот, менструалниот циклус, бременоста, употребата на одредени лекови и други фактори.

Проверувањето на тироидните и репродуктивните хормони или на кортизолот има смисла кога треба да се одговори на конкретно медицинско прашање. На пример, испитувањето на плодноста бара поинаков пристап од процената на можно нарушување на тироидната жлезда. Тестирањето многу хормони без јасна причина може да даде навидум загрижувачки резултати, кои всушност се објаснуваат со физиолошки промени или со околностите во кои е земен примерокот.

Витамини и минерали без сомнение за недостиг

Витаминот Д, витаминот Б12, фолатот, железото и феритинот може да бидат важни за процена на одредени здравствени проблеми. Тоа, сепак, не значи дека секој треба редовно да ги проверува сите овие параметри.

На пример, проверката на феритинот може да биде корисна при обилни менструации, симптоми што упатуваат на недостиг на железо или други фактори на ризик. Испитувањето на витаминот Б12 е особено значајно кога постои причина да се посомнева на недостиг, како одреден начин на исхрана, проблеми со апсорпцијата или соодветни симптоми. И потребата за проверка на витаминот Д зависи од индивидуалниот ризик и од клиничката состојба.

Поентата не е овие анализи да се избегнуваат, туку да се избираат според потребите. Кога има сомнение за недостиг, насоченото тестирање може да биде многу корисно.

Опсежни пакети анализи за тироидната жлезда

Заморот, промените во телесната тежина, опаѓањето на косата и тешкотиите со концентрацијата може да се појават при нарушена работа на тироидната жлезда, но и кај многу други состојби. Затоа не е секогаш оправдано веднаш да се проверуваат TSH, FT3, FT4 и антитела.

Лекарот одлучува кои анализи се потребни врз основа на симптомите, прегледот, претходните наоди и факторите на ризик. Кај многу луѓе почетната процена може да се направи со една анализа, а дополнителни параметри се испитуваат ако има причина за тоа. Не мора автоматски да се проверуваат сите тироидни хормони кај секој што чувствува замор.

Тестови за нетолеранција на храна врз основа на IgG-антитела

Комерцијалните тестови што наводно откриваат голем број нетолеранции на храна преку IgG-антитела може да им изгледаат привлечни на луѓето со надуеност, болки во стомакот или други дигестивни тегоби. Меѓутоа, самото присуство на IgG-антитела на одредена намирница не потврдува дека таа ги предизвикува тегобите, ниту е доволно за да се постави дијагноза на нетолеранција.

Кога постои сомнение за алергија или за одредено нарушување на варењето, тестовите треба да се изберат според симптомите и медицинската процена. Исфрлањето цели групи намирници врз основа на несигурни наоди може непотребно да ја ограничи исхраната.

Како премногу анализи „за секој случај“ можат да создадат нови проблеми?

Кај секој лабораториски тест постои можност за лажно позитивен или лажно негативен резултат. Ако лице без симптоми и без значајни фактори на ризик направи многу анализи, се зголемува веројатноста барем некој резултат да биде надвор од референтниот опсег, иако нема сериозен здравствен проблем. Таквиот наод може да предизвика загриженост, да доведе до повторување на анализите, дополнителни прегледи и непотребни трошоци. Понекогаш може да поттикне и цела низа понатамошни испитувања што носат сопствени ризици.

Извор: Lepota i Zdravlje